Zaciskanie (squeeze-off) rur PE i rur osłonowych

Kiedy stosuje się zaciskanie (squeeze-off)?

Zaciskanie – po angielsku squeeze-off – to metoda zamykania przewodu PE znajdującego się pod ciśnieniem roboczym podczas prowadzenia na nim prac: narzędzie zaciskowe spłaszcza rurę między dwiema szczękami zaciskowymi, aż do zatrzymania przepływu. Metoda ta jest stosowana zazwyczaj przy naprawach, wbudowywaniu kształtek lub przenoszeniu odgałęzień na gazowych i wodnych przewodach z PE80 i PE100.

Zaciskanie różni się od zamknięcia zaciskowego, które jest używane wyłącznie do tymczasowej ochrony końców rur bez ciśnienia. W przypadku zaciskania przewód znajduje się pod ciśnieniem roboczym, dlatego stawiane są surowe wymagania dotyczące narzędzi, typu rury, personelu i dokumentacji.

Zakres stosowania jest określony przez producenta i przepisy: dla przewodów gazowych z PE80/PE100 norma DVGW GW 332 obejmuje zazwyczaj ciśnienia robocze do 4 bar; w przypadku przewodów wodnych należy przestrzegać zasad zarządcy sieci oraz aktualnych instrukcji produktu. Przed zaciśnięciem zawsze upewnij się, że zarówno rura, jak i narzędzie są zatwierdzone do konkretnego zadania.

Do czego służy zamknięcie zaciskowe?

Zamknięcie zaciskowe to tymczasowe zamknięcie rury z tworzywa sztucznego za pomocą narzędzia zaciskowego: zacisk jest zakładany na rurę i spłaszcza ją, aby zapobiec przedostawaniu się ziemi, brudu lub wody do wnętrza przewodu podczas magazynowania i prac budowlanych. Narzędzia te są przeznaczone do rur PE80 i PE100 w klasach SDR 11 i SDR 17, a podczas zaciskania rura nie może znajdować się pod ciśnieniem.

Narzędzie to nigdy nie jest elementem odcinającym: samo zaciśnięcie nie gwarantuje całkowitego zamknięcia i nigdy nie wolno wykonywać próby ciśnieniowej naprzeciw narzędzia zaciskowego. Do próby ciśnieniowej i trwałego zamknięcia rurociągu stosuje się właściwe rozwiązania odcinające (np. złączki zaciskowe do zamykania rur lub zamknięcia ciśnieniowe), które są zwymiarowane pod kątem ciśnienia próby. Jeśli przewód musi zostać zamknięty pod ciśnieniem, należy zastosować zaciskanie (squeeze-off) – a nie zamknięcie zaciskowe.

Oferta narzędzi obejmuje zazwyczaj średnice od małych aż do Ø250 mm: narzędzia ręczne do mniejszych rozmiarów i narzędzia hydrauliczne do większych. Większe średnice, aż do Ø630, również mogą być zaciskane, ale wymagają narzędzi, ogranicznika i procedury zatwierdzonej przez producenta dla konkretnej średnicy i klasy SDR (specyficznie dla danego produktu). Informacje o tym, jakie średnice obsługuje Twoje narzędzie i dla jakiej klasy SDR jest przeznaczone, znajdują się w instrukcji producenta narzędzia.

Wymagania dotyczące ograniczników, odległości i zaciskania

Narzędzie zaciskowe posiada wbudowane ograniczniki (odbojniki), które ograniczają stopień spłaszczenia rury. Rura nie może być zaciśnięta bardziej, niż pozwalają na to ograniczniki narzędzia, a w tym samym miejscu na rurze można dokonać zaciskania tylko raz. Ponowne zaciskanie w tym samym miejscu lub zaciśnięcie poza ogranicznik trwale uszkadza grubość ścianki rury.

Odległość od zestyków, kształtek i wcześniejszych miejsc zaciskania ma kluczowe znaczenie: większość instrukcji zakłada odległość wynoszącą co najmniej czterokrotność średnicy zewnętrznej rury od tych miejsc, ponieważ zaciśnięty obszar jest osłabiony i nie może już przenosić obciążeń związanych ze zspawaniem lub zamontowaniem kształtki.

Czas zaciskania również należy ograniczyć: po zaciśnięciu zaleca się zazwyczaj maksymalny czas zaciskania wynoszący około sześciu godzin, po czym rura powinna zostać zwolniona. Dłuższe zaciskanie może prowadzić do trwałego odkształcenia i naprężeń w materiale.

Po zakończeniu zaciskania rura jest kontrolowanie odciążana, a owalność jest przywracana za pomocą narzędzia do przywracania okrągłości (re-rounding). Wcześniej zaciśnięte rury są oznaczane specjalną taśmą („Squeeze off applied”), chyba że później na miejsca zaciskania zostanie nasunięta i zgrzana mufa – dzięki temu nikt nie zepsuje rury ponownym zaciśnięciem lub zgrzewaniem w tym samym miejscu. Przeczytaj więcej w artykułach o narzędziu do przywracania okrągłości oraz zaciskaniu (squeeze-off). Jeśli rura musi zostać zamknięta od wewnątrz bez deformacji, alternatywą jest korkowanie rur lub korek balonowy.

Ustawianie bloków stopujących według SDR

Bloki stopujące (ograniczniki) to elementy, dzięki którym zaciskanie jest kontrolowane: ograniczają one stopień, do jakiego taśmy zaciskowe mogą spłaszczyć rurę, tak aby deformacja odpowiadała grubości ścianki rury – czyli jej klasie SDR. Rura SDR 11 o grubej ściance oraz rura SDR 17 o cienkiej ściance nie mogą być zaciśnięte na tę samą odległość, a narzędzie musi posiadać aprobatę dla obu klas, jeśli ma być do nich stosowane.

Ustaw bloki stopujące zgodnie z grubością ścianki podaną na rurze (w razie potrzeby zmierz ją), zgodnie z tabelą producenta narzędzia oraz normą DVGW GW 332. Nigdy nie zaciskaj poza ustawienie i przed użyciem sprawdź, czy bloki stopujące są zamocowane sztywno, nie są zużyte ani regulowane przez inne osoby.

Strefa zaciskania musi być czysta i pozbawiona wybrzuszeń, a zacisk musi znajdować się na prostym odcinku rury z zachowaniem odpowiedniej odległości od spoin, kształtek i wcześniejszych miejsc zaciskania. Producenci zazwyczaj określają minimalną krotność średnicy rury do tych miejsc; dokładne wartości wynikają z instrukcji producenta narzędzia i rur.

Odległość od narzędzia zaciskowego do końca rury

Punkt zaciskania musi znajdować się w wystarczającej odległości od kształtki, złącza i końca rury, aby ścianka rury uległa równomiernej deformacji, a nie została pociągnięta ukośnie. Przepisy określają stałą zasadę: punkt zaciskania musi znajdować się w odległości większej niż 5-krotność średnicy zewnętrznej rury od najbliższej kształtki, złącza lub innego punktu zaciskania. Zasada ta dotyczy również sytuacji, gdy ten sam odcinek ma być zaciśnięty dwukrotnie po sobie.

Odległość mierzy się od krawędzi kształtki lub złącza do najbliższej krawędzi zaciśniętego obszaru – a nie do środka narzędzia. Dla Ø110 oznacza to ponad 550 mm, a dla Ø250 ponad 1 250 mm. Jeśli na odcinku brakuje miejsca, należy wybrać inne rozwiązanie, np. odcięcie za pomocą korka zamiast zaciskania.

Zaciskanie jest jednocześnie ograniczone grubością ścianki. Typową granicą dla standardowego zaciskania są średnice poniżej 160 mm i grubość ścianki poniżej 10 mm; większe rury i grubsze ścianki wymagają narzędzi, ogranicznika i procedury zatwierdzonej przez producenta dla konkretnej kombinacji. Dlatego większe wymiary są w tabeli oznaczone jako specyficzne dla produktu: nie ma jednej wspólnej wartości obowiązującej dla wszystkich narzędzi.

Ograniczniki, osie i elementy mocujące

Ograniczniki narzędzia są elementem bezpieczeństwa i funkcjonalnym: określają one maksymalne zaciśnięcie i nigdy nie mogą być usuwane, regulowane ani omijane. Osie, wrzeciona i śruby zaciskowe w narzędziu zaciskowym są również definiowane przez producenta. Nie ma ogólnej normy dotyczącej zalecanej średnicy osi dla różnych marek; wartości należy zaczerpnąć z instrukcji montażu konkretnego narzędzia.

Przed użyciem sprawdź narzędzie: ograniczniki muszą być osadzone sztywno, gwinty i wrzeciona muszą być nienaruszone i chodzić lekko, a powierzchnie zaciskowe muszą być czyste i wolne od ostrych krawędzi, które mogłyby przeciąć rurę. Uszkodzone elementy mocujące oznaczają, że narzędzie należy wycofać z eksploatacji.

Rury osłonowe: usuń powłokę (peelable layer) przed zaciskaniem

Rury osłonowe – np. PE100-RC z naniesioną natryskowo lub koekstrudowaną warstwą ochronną – nigdy nie powinny być zaciskane z założoną powłoką. Warstwa ochronna ma inną grubość i właściwości materiałowe niż rura rdzeniowa, a jeśli zostanie zaciśnięta razem z nią, poszczególne warstwy spłaszczą się nierównomiernie: zacisk nie zamknie się szczelnie, deformacja będzie nieprzewidywalna, a rura rdzeniowa może ulec uszkodzeniu.

Dlatego powłoka peelable jest usuwana w całej strefie zaciskania przed zaciśnięciem – z odpowiednim marginesem poza szerokość taśm zaciskowych po obu stronach, aby narzędzie chwytało wyłącznie samą rurę rdzeniową. Użyj odpowiedniego narzędzia do skrobania/usuwania powłoki i pozostaw czyste, gładkie przejście, aby taśmy zaciskowe nie nacięły krawędzi powłoki.

Zasada ta jest stałym elementem przepisów: DVGW GW 332 (oraz powiązane instrukcje narzędziowe) wymagają, aby nałożona powłoka (warstwa peelable) została usunięta w strefie zaciskania przed zaciśnięciem rury. Sama rura rdzeniowa jest następnie traktowana jak zwykła rura PE: powierzchnia w strefie zaciskania jest sprawdzana po zaciśnięciu zgodnie z opisem w rozdziale dotyczącym obróbki wykończeniowej.

Przywracanie okrągłości (re-rounding) i obróbka wykończeniowa

Po zakończeniu prac zacisk jest kontrolowane zwalniany (odciążenie), a rura odzyskuje okrągłość (re-rounding): owalność jest korygowana za pomocą odpowiedniego narzędzia do przywracania okrągłości (zacisku do kalibracji), aż rura ponownie będzie okrągła – zobacz artykuł o narzędziu do przywracania okrągłości. Owalna rura stwarza złe warunki dla każdego kolejnego zgrzewania lub montażu kształtki.

Po przywróceniu okrągłości strefa zaciskania jest sprawdzana: powierzchnia musi być nienaruszona, bez pęknięć, złuszczeń, błyszczących śladów uderzeń czy trwałych śladów. Miejsca zaciskania są oznaczane specjalną taśmą („Squeeze off applied”), jeśli później nie jest na nich zgrzewana mufa – dzięki temu nikt nie dokona ponownego zaciskania w tym samym miejscu; raz zaciśnięte miejsce jest przeznaczone tylko do jednego zaciskania.

W samej strefie zaciskania nie wolno zgrzewać ani montować kształtek: obszar ten jest zdeformowany i nie nadaje się do łączenia. Ponadto należy przestrzegać zalecanej przez producenta minimalnej odległości od miejsca zaciskania do najbliższego zgrzewu lub kształtki.

Normy i przepisy: DVS i DVGW GW 332

DVGW GW 332: niemiecka instrukcja robocza dotycząca zaciskania (Abquetschen) przewodów gazowych z PE80 i PE100 – główne odniesienie dla wymagań dotyczących narzędzi, bloków stopujących, usuwania powłok, stref zaciskania, wielokrotnego zaciskania i kontroli końcowej. W praktyce stosowana również poza Niemcami jako techniczne ramy odniesienia.

Przepisy DVS (np. DVS 2207-1 dotyczący zgrzewania doczołowego oraz powiązane arkusze informacyjne) traktują o konsekwencjach dla kolejnego zgrzewania: zakaz zgrzewania w strefach zaciskania, skrobanie warstwy tlenków i kontrola owalności przed zgrzewaniem.

DS/EN 12132: norma europejska dotycząca zaciskania rur PE (zasady, geometria taśm zaciskowych i wymagania dotyczące badań narzędzi).

Instrukcje producentów rur i narzędzi: w danej kombinacji rury i narzędzia zawsze przestrzega się konkretnych wymiarów ograniczników, zakresów SDR, czasów zaciskania i odległości. Zaciskanie mogą wykonywać wyłącznie przeszkoleni pracownicy przy użyciu zatwierdzonych narzędzi, a prace są dokumentowane tak jak inne prace związane z zamykaniem rurociągów.

Przepisy dotyczące zamykania rurociągów i prób ciśnieniowych

DS/EN 805: wymagania dla przewodów wodociągowych, w tym metoda próby ciśnieniowej, czasy utrzymania ciśnienia i ocena. Norma została zaktualizowana (najnowsze wydanie z 2026 r.) i obecnie wyraźnie uwzględnia rury lepko-sprężyste, takie jak PE; zamknięcia i podpory na końcach rur muszą być zwymiarowane pod kątem ciśnienia próby, co jest dokładnie powodem, dla którego narzędzia zaciskowe nigdy nie mogą być używane jako zamknięcie do prób ciśnieniowych.

DVGW W 400-2: niemieckie przepisy zawierające szczegółowe procedury prób ciśnieniowych dla przewodów PE (m.in. metoda skurczowa); często stosowane jako odniesienie praktyczne, również w Danii.

DS/INF 70-6: duński informacyjny dokument wytycznych dotyczący praktycznego zgrzewania tworzyw sztucznych; stosowany jako techniczne ramy odniesienia, a nie norma.

Instrukcje producentów rur i narzędzi: konkretne wymiary dotyczące ograniczników, odległości, aprobaty SDR i czasu zaciskania znajdują się tutaj, ponieważ zamknięcie zaciskowe nie jest objęte uniwersalną normą wyrobu dla wszystkich producentów.